Virus gây bệnh sởi: Cơ chế mất trí nhớ miễn dịch và nguy cơ sau mắc bệnh

Thực tế lâm sàng cho thấy sau khi khỏi sởi, nhiều người, đặc biệt là trẻ nhỏ, vẫn dễ mắc thêm các bệnh nhiễm trùng như viêm phổi hoặc nhiễm khuẩn hô hấp. Nguyên nhân không chỉ đến từ giai đoạn bệnh cấp tính, mà còn liên quan đến việc virus gây bệnh sởi làm suy giảm khả năng ghi nhớ miễn dịch của cơ thể, còn gọi là “mất trí nhớ miễn dịch”. Bài viết dưới đây giúp hiểu rõ cơ chế này và ảnh hưởng của sởi đối với sức khỏe sau mắc bệnh.

Tìm hiểu chung về virus gây bệnh sởi

Sởi là bệnh truyền nhiễm cấp tính lây qua đường hô hấp, do Measles virus gây ra, thuộc họ Paramyxoviridae. Với chỉ số lây nhiễm cơ bản (R0) từ 12 - 18, sởi được xếp vào nhóm các bệnh lây lan mạnh nhất trong số các bệnh truyền nhiễm đã biết.

Virus chủ yếu lây qua các giọt bắn nhỏ phát tán khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc nói chuyện. Trong môi trường kín hoặc đông người, virus sởi có thể tồn tại trong không khí và trên bề mặt vật dụng đến 2 giờ sau khi người bệnh rời khỏi khu vực đó, làm tăng nguy cơ lây nhiễm cho những người chưa tiêm vắc xin hoặc chưa từng mắc sởi trước đó.

Sau khi xâm nhập qua đường hô hấp, virus sởi nhân lên và gây các triệu chứng điển hình: sốt cao, ho, chảy mũi, viêm kết mạc và phát ban toàn thân. Thời gian ủ bệnh trung bình từ 10–14 ngày tính từ khi phơi nhiễm đến khi phát ban, có thể dao động từ 7–18 ngày tùy từng trường hợp (WHO, 2023).

Không chỉ gây nhiễm trùng cấp tính, sởi còn được đánh giá là bệnh có nguy cơ gây nhiều biến chứng, đặc biệt ở trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người suy giảm miễn dịch. Đáng chú ý, nhiều nghiên cứu cho thấy virus sởi có thể làm suy giảm khả năng ghi nhớ miễn dịch của cơ thể - hiện tượng còn được gọi là “mất trí nhớ miễn dịch”. Điều này khiến người bệnh dễ mắc thêm các bệnh nhiễm trùng khác ngay cả sau khi đã khỏi sởi.

Virus sởi có khả năng lây lan mạnh và ảnh hưởng đến hệ miễn dịch sau mắc bệnh

Virus sởi gây “mất trí nhớ miễn dịch” như thế nào?

Sau khi xâm nhập vào cơ thể qua đường hô hấp, virus sởi không chỉ gây nhiễm trùng tại niêm mạc, mà còn nhanh chóng tấn công hệ miễn dịch. Virus sởi bám vào thụ thể đặc hiệu trên tế bào lympho T và lympho B - hai loại tế bào chịu trách nhiệm ghi nhớ các tác nhân gây bệnh mà cơ thể đã từng tiếp xúc.

Thông thường, các tế bào miễn dịch ghi nhớ sẽ giúp cơ thể nhận diện nhanh và tạo phản ứng bảo vệ hiệu quả khi tái nhiễm vi khuẩn hoặc virus quen thuộc. Tuy nhiên, khi nhiễm sởi, virus có thể xâm nhập và làm phá hủy một phần các tế bào nhớ miễn dịch này. Quá trình loại bỏ virus khỏi cơ thể đồng thời cũng làm mất đi nhiều “ký ức miễn dịch” đã được hình thành từ trước.

Sau giai đoạn cấp tính, số lượng tế bào miễn dịch có thể dần hồi phục, nhưng thành phần của chúng đã thay đổi đáng kể. Đáng chú ý, các tế bào plasma - loại tế bào chuyên sản xuất kháng thể - cũng bị suy giảm đáng kể sau nhiễm sởi. Điều này làm giảm nồng độ kháng thể bảo vệ đang lưu hành trong máu, khiến cơ thể dễ tổn thương hơn trước các tác nhân gây bệnh quen thuộc. Nhiều tế bào miễn dịch mới được tạo ra chủ yếu mang khả năng nhận diện virus sởi, trong khi khả năng ghi nhớ đối với các tác nhân gây bệnh cũ bị suy giảm. Đây chính là hiện tượng được gọi là “mất trí nhớ miễn dịch” (immune amnesia).

Nghiên cứu của Mina et al. (Science, 2019) cho thấy virus sởi có thể xóa từ 20% đến 73% lượng kháng thể bảo vệ mà cơ thể đã tích lũy từ trước, tùy vào mức độ nặng của bệnh. Điều này khiến người bệnh, đặc biệt là trẻ nhỏ, dễ mắc thêm các bệnh nhiễm trùng như viêm phổi, viêm tai giữa hoặc nhiễm khuẩn hô hấp trong thời gian sau mắc sởi. Theo nghiên cứu của Mina et al. (Science, 2019), tình trạng này có thể kéo dài từ vài tháng đến 2–3 năm tùy mức độ nặng của bệnh. Trong y văn, đây được gọi là suy giảm miễn dịch thứ phát - khiến cơ thể dễ mắc các nhiễm trùng cơ hội mà bình thường hệ miễn dịch đã kiểm soát được.

Làm gì để giảm nguy cơ suy giảm miễn dịch do sởi?

Quá trình hồi phục miễn dịch sau sởi phụ thuộc vào ba yếu tố chính: dinh dưỡng hợp lý, lối sống lành mạnh và phòng tránh nhiễm trùng thứ phát. Dưới đây là những biện pháp cụ thể mà bác sĩ khuyến cáo nên duy trì trong giai đoạn này.

1. Duy trì dinh dưỡng đầy đủ

Sau mắc sởi, cơ thể cần thêm thời gian để phục hồi niêm mạc hô hấp, tái tạo tế bào miễn dịch và bù lại lượng năng lượng tiêu hao trong giai đoạn nhiễm bệnh. Nếu dinh dưỡng không được đảm bảo, nguy cơ suy giảm miễn dịch kéo dài và nhiễm trùng thứ phát sẽ tăng cao hơn, đặc biệt ở trẻ nhỏ.

Trong giai đoạn hồi phục, bạn nên chú ý:

• Đảm bảo đủ protein trong khẩu phần ăn: Protein là thành phần quan trọng giúp tái tạo mô và hỗ trợ hoạt động của hệ miễn dịch. Nên ưu tiên các nguồn đạm dễ tiêu như thịt nạc, cá, trứng, sữa hoặc các loại đậu.
• Tăng cường thực phẩm giàu vitamin A và vitamin C: Vitamin A hỗ trợ phục hồi niêm mạc hô hấp và tăng cường miễn dịch, trong khi vitamin C giúp chống oxy hóa và hỗ trợ quá trình hồi phục. Các thực phẩm phù hợp gồm rau xanh đậm, cà rốt, bí đỏ, cam, quýt, ổi hoặc đu đủ.
• Bổ sung đủ nước và điện giải: Sốt cao, tiêu chảy hoặc ăn uống kém trong thời gian mắc sởi có thể khiến cơ thể mất nước. Người bệnh nên uống đủ nước, sữa, nước canh hoặc dung dịch điện giải theo hướng dẫn phù hợp.
• Ưu tiên thức ăn mềm, dễ tiêu: Với trẻ nhỏ hoặc người còn mệt sau bệnh, nên chia nhỏ bữa ăn và lựa chọn các món dễ nuốt như cháo, súp hoặc thức ăn mềm để hạn chế tình trạng ăn uống kém kéo dài.
• Theo dõi tình trạng dinh dưỡng ở trẻ nhỏ: Trẻ suy dinh dưỡng sau sởi thường có nguy cơ hồi phục miễn dịch chậm hơn bình thường. Nếu trẻ sụt cân nhiều, ăn kém kéo dài hoặc chậm hồi phục, nên được đánh giá dinh dưỡng và theo dõi y tế phù hợp.

Thực phẩm giàu vitamin A và C hỗ trợ phục hồi miễn dịch sau sởi

2. Hạn chế tiếp xúc với nguồn lây bệnh trong giai đoạn hồi phục

Trong thời gian hồi phục sau sởi, cơ thể vẫn cần thêm thời gian để ổn định lại hoạt động miễn dịch và phục hồi niêm mạc hô hấp bị tổn thương. Nếu tiếp xúc sớm với nguồn bệnh, nguy cơ mắc thêm các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp hoặc nhiễm khuẩn thứ phát sẽ tăng cao hơn bình thường. Bạn nên lưu ý:

• Hạn chế đến nơi đông người trong thời gian đầu hồi phục: Những khu vực đông người làm tăng nguy cơ tiếp xúc với virus và vi khuẩn đường hô hấp.
• Tránh tiếp xúc gần với người đang mắc bệnh: Đặc biệt là người có triệu chứng sốt, ho, sổ mũi hoặc nhiễm trùng hô hấp.
• Duy trì đeo khẩu trang khi cần ra ngoài: Khẩu trang giúp giảm nguy cơ hít phải các tác nhân gây bệnh trong môi trường công cộng.
• Giữ không gian sống thông thoáng và sạch sẽ: Môi trường sống bí kín, ẩm thấp có thể làm tăng nguy cơ tồn tại và phát tán mầm bệnh.
• Không cho trẻ trở lại môi trường tập thể quá sớm: Trẻ nhỏ sau mắc sởi nên được theo dõi thêm trước khi quay lại trường học hoặc nơi đông trẻ khác.

3. Theo dõi các dấu hiệu nhiễm trùng sau sởi

Sau khi các triệu chứng sốt và phát ban thuyên giảm, bạn vẫn cần tiếp tục theo dõi sức khỏe trong một thời gian nhất định do hệ miễn dịch chưa phục hồi hoàn toàn. Đây là giai đoạn nguy cơ xuất hiện nhiễm trùng thứ phát còn tương đối cao, đặc biệt ở trẻ nhỏ hoặc người có sức đề kháng yếu.

Nếu xuất hiện các biểu hiện như sốt tái diễn, ho kéo dài, khó thở, mệt nhiều, ăn uống kém hoặc tiêu chảy kéo dài, người bệnh nên được đánh giá y tế để loại trừ các biến chứng sau sởi. Với trẻ nhỏ, các dấu hiệu như quấy khóc nhiều, bỏ bú, lừ đừ hoặc thở bất thường cũng cần được theo dõi sát vì có thể liên quan đến tình trạng nhiễm trùng hoặc suy giảm miễn dịch kéo dài sau bệnh.

Tìm hiểu thêm:

• Bệnh Sởi Ở Người Lớn: Vì Sao Thường Nặng Và Dễ Biến Chứng?
• Cách Phòng Tránh Bệnh Sởi Hiệu Quả Ai Cũng Nên Biết

4. Chủ động thăm khám ở nhóm nguy cơ cao

Một số đối tượng có nguy cơ suy giảm miễn dịch kéo dài và xuất hiện biến chứng sau sởi cao hơn bình thường. Việc theo dõi y tế chủ động giúp đánh giá tình trạng hồi phục và phát hiện sớm các vấn đề nhiễm trùng liên quan. Những nhóm cần được chú ý gồm:

Trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ dưới 5 tuổi: Đây là nhóm có hệ miễn dịch chưa hoàn thiện và dễ xuất hiện biến chứng hô hấp sau sởi.

• Người suy dinh dưỡng hoặc có sức đề kháng kém: Suy dinh dưỡng sau sởi - đặc biệt thiếu vitamin A, làm chậm quá trình phục hồi miễn dịch và tăng nguy cơ nhiễm trùng thứ phát, bao gồm viêm phổi và tiêu chảy kéo dài.
• Người mắc bệnh mạn tính hoặc suy giảm miễn dịch: Bao gồm người đang điều trị thuốc ức chế miễn dịch hoặc có bệnh lý nền ảnh hưởng miễn dịch.
• Phụ nữ mang thai: Sởi trong thai kỳ có thể làm tăng nguy cơ biến chứng cho cả mẹ và thai nhi, cần được theo dõi chặt chẽ.

Trẻ nhỏ dưới 5 tuổi có nguy cơ biến chứng sởi cao nhất

Kết luận

Sởi không chỉ là bệnh sốt phát ban cấp tính mà còn có thể ảnh hưởng kéo dài đến hệ miễn dịch thông qua hiện tượng “mất trí nhớ miễn dịch”. Điều này khiến cơ thể, đặc biệt ở trẻ nhỏ và người có sức đề kháng yếu, dễ mắc thêm nhiều bệnh nhiễm trùng sau khi đã khỏi sởi. Đặc biệt, viêm não xơ cứng bán cấp (SSPE) là biến chứng hiếm gặp nhưng nghiêm trọng của sởi - có thể xuất hiện nhiều năm sau khi mắc bệnh và hiện chưa có phương pháp điều trị đặc hiệu. Đây là lý do tiêm vắc xin sởi đầy đủ trở thành biện pháp bảo vệ quan trọng nhất.

Nếu xuất hiện các biểu hiện như sốt tái diễn, ho kéo dài, khó thở, mệt nhiều hoặc hồi phục chậm sau sởi, người bệnh nên chủ động thăm khám sớm. Tại Khoa Nội tổng hợp - Bệnh viện Đại học Phenikaa, người bệnh được hỗ trợ thăm khám, đánh giá tình trạng nhiễm trùng, theo dõi biến chứng sau sởi và tư vấn chăm sóc phục hồi phù hợp với từng đối tượng. Liên hệ hotline 1900 886648 để được tư vấn chi tiết và đặt lịch thăm khám cùng bác sĩ chuyên khoa.